Zwart/wit film zelf ontwikkelen

Film ontwikkelen is makkelijk

Wanneer je nog nooit zelf een 35mm hebt ontwikkeld, is het proces vrij eenvoudig. Het is bijvoorbeeld niet noodzakelijk om over een doka te beschikken, een ruimte die je genoeg kan verduisteren werkt prima. Als alternatief bestaan er ook speciaal ontworpen wisselzakken die lichtdicht zijn waarin je de film in de ontwikkeltank kan stoppen zonder dat er licht aan de film kan. De rest van het procede gebeurt in daglicht.

Het ontwikkelproces duurt op zich niet zo lang en bestaat uit 3 stappen: ontwikkelen, stopbad en fixeren. Deze stappen kan je opdelen in verschillende kleinere onderdelen maar in grote lijnen is dit alles waar filmontwikkeling om draait.

Benodigdheden

Je hebt naast een belichte film nog een aantal, vaak niet al te dure, materialen nodig om een film te ontwikkelen.

  • ontwikkeltank met spiraallader voor film
  • maatbekers (50ml, 300ml / 600ml – 50ml voor afmeten chemicaliën, 300ml voor aanmaken van verschillende oplossingen voor ontwikkel-, stop-, en fixeerbad)
  • trechters
  • roerstaaf
  • thermometer (zo gevoelig mogelijk)
  • klok
  • filmklemmen
  • filmafstrijktang (optioneel – maar is een nuttig hulpmiddel)
  • schaar
  • chemicaliën
  • opslag voor gebruikte chemicaliën, ontwikkelde negatieven
  • flessenopener (of film extractor)

Sommigen zaken zijn niet essentieel voor het ontwikkelen van film maar ik raad het toch aan om deze in overweging te nemen.

  • handschoenen (latex, nitrile)
  • schort (ontwikkelaar en fixeer laten vlekken na die niet meer uit te wassen zijn)
  • veiligheidsbril (vooral nodig wanneer je de chemicaliën gaat mengen)

Het spreekt ook voor zich dat je de gebruikte materialen en bekers niet meer gaat gebruiken om voedsel mee te bewerken. Ook is het afgeraden om bijvoorbeeld lege flessen frisdrank te gebruiken om gebruikte chemicaliën in op te slaan. Zorg ook steeds voor duidelijke etiketten op de flessen.

Benodigde chemicaliën

  • Ontwikkelaar
  • Stopbad
  • Fixeer
  • Optioneel: “wetting agent” (voorkomt kalkaanslag)

De ontwikkelaar spreekt eigenlijk voor zich. Deze zorgt ervoor dat het beeld wordt ontwikkeld dat op het filmrolletje staat. Ontwikkelaar heb je van allerlei fabrikanten. Ik gebruik vooral producten van Kodak, zoals T-Max als oplossing die klaar voor gebruik is, of X-tol, die in poedervorm komt en die je zelf nog moet aanmaken tot ontwikkelaar. X-tol is een zeer mooie ontwikkelaar maar levert je al onmiddellijk 5 liter vloeistof op. Als je niet vaak gaat ontwikkelen, raad ik je aan om te starten met een zogenoemde “one shot developer” – zoals T-Max. Je kan deze in theorie meerdere malen gebruiken maar ook dat raad ik af. Zo ben je zeker dat je steeds vanaf nieuwe, verse ontwikkelaar vertrekt.

Stopbad stopt het ontwikkelproces. Wanneer je de ontwikkelaar uit de ontwikkeltank giet, blijft er altijd wat achter op de film. Het is dus belangrijk om het ontwikkelproces te stoppen. Daarvoor dient het stopbad. Dit kan je ook aanmaken en hergebruiken maar voor het aantal film dat ik zelf nog ontwikkel, gebruik ik ook hier steeds een verse oplossing.

Fixeermiddel zorgt er tenslotte voor dat het beeld permanent gefixeerd wordt op de film. Na het stopbad is de film nog altijd lichtgevoelig. Fixeermiddel stopt die lichtgevoeligheid.

De “wetting agent”, een optionele stap, zorgt ervoor dat het water dat nog aanwezig is op de film mooi droogt en voorkomt vaak kalkaanslag.

Het ontwikkelproces

Het moeilijkste in het hele ontwikkelproces is voor mijzelf het opladen van de film op de spiraal van de ontwikkeltank. Mijn voorstel is dan ook om het eerst een paar keer te oefenen met een film die je hiervoor wil opofferen. Je kan het op die manier wat in de vingers krijgen, zodat je geen problemen tegen komt wanneer je een belichte film gaat ontwikkelen.

Het is aangeraden om voordat je begint met ontwikkelen, alle chemicaliën aan te maken en in een bad te plaatsen gevuld met water dat net iets warmer is dan de richttemperatuur van 20 graden. Zo hoef je tussendoor niet snel nog stopbad of fixeer aan te maken en is alles a klaar om te starten.

Opzetten van de doka

Ongeacht de ruimte die je gekozen hebt, moet deze lichtdicht zijn. Dit betekent dat je de ruimte zo moet afdekken dat er nergens een strookje licht te bespeuren valt. Hoe er ook rekening mee dat je ogen moeten wennen aan de duisternis. Dus dicht alles af, en wacht dan een vijftal minuten zodat je ogen zich kunnen aanpassen. Kijk dan nogmaals rond of je nergens licht ziet. Dit probleem heb je natuurlijk niet als je een wisselzak gebruikt.

Zelf heb ik nogal een omslachtige manier maar het werkt. Ik doe het ‘s avonds als het donker is. Ik kies er de donkerste ruimte uit, sluit de rolluiken en gordijnen, hang een donker stuk stof over de ruitjes van de deur en ga dan zelf in de kast zitten met de deuren dicht, die bedekt zijn met een ander stuk stof. Het ziet er waarschijnlijk nogal vreemd uit maar op die manier ben ik zeker dat ik in een lichtarme omgeving zit.

Zorg er ook voor dat de ontwikkeltank, de spiraal, de schaar, etc. in steeds dezelfde volgorde ligt. Op die manier weet je na een aantal keren alles blindelings te vinden.

Er zijn een aantal manieren om de film uit de behuizing te halen. De makkelijkste manier is om tijdens het opdraaien (bij het einde van de film) een strookje film uit de cassette te laten. Dit doe je door de film terug te spoelen en te voelen wanneer de weerstand verminderd is. Op dat moment is het uiteinde los. Stop met terug te spoelen en op de camera. Als het goed is heb je nu het aanloopstrookje nog uit de cassette. Dit kan je al voor een klein stukje op de spiraal draaien. De rest moet natuurlijk in absolute duisternis verder op de spiraal gedraaid worden.

Het nadeel van deze methode is natuurlijk dat als je je vergist, je misschien foto’s gaat blootstellen aan het licht, waardoor je deze kwijt bent. Het is dan misschien de makkelijkste manier maar ik vind ze allesbehalve veilig.

Een andere optie is om een film extractor te gebruiken. Dit is een klein plastic hulpmiddel. In theorie schuif je het in de container van de film, klikt deze vast op het plastic hulpmiddel en kan je op die manier de film uit de cassette halen. Mijn ervaring is echter niet positief.

De methode die ik gebruik, lijkt wat barbaars maar werkt voor mijzelf het beste. Ik open de cassette in de duisternis met een flessenopener (zoals een flesje bier) en haal de film eruit.

Wanneer je de film eruit hebt, zoek ik op de tast het aanvoerstrookje en knip dat eraf met de schaar. Ik knip de hoekjes van de film nu schuin af, omdat dit ervoor zorgt dat de film vlotter op het spiraal draait. Vervolgens zet ik de spiraal in de juiste positie en voer de film in. Dankzij het mechanisme van de spiraal hoef je de helften maar heen en weer te bewegen om de film op de spiraal te zetten.

Nu de film op de spiraal zit, moet je deze op het bevestingsbuisje plaatsen (helemaal onderaan) en dit in de ontwikkeltank zetten. Het doorvoerdeksel erop, vastklikken en uiteindelijk het gewone deksel erop. Vanaf nu is de film beschermd tegen licht en is deze klaar om ontwikkeld te worden. Vanaf nu mag je alle volgende stappen in een verlichte ruimte uitvoeren.

Aanmaken van de chemie

De chemicaliën aanmaken is de makkelijkste stap al moet je wel best een regel voorop houden en dat is de temperatuur van de verschillende baden (ontwikkelaar, stop, fixeer). Deze moet je rond 20 graden Celsius houden.

Aanmaken ontwikkelaar en ontwikkeling van de film

Volg de verdunningsrichtlijn van de fabrikanten. Zoals ik hierboven aangaf is de richttemperatuur in de sector zo’n 20 graden Celsius maar Kodak Tmax geeft bijvoorbeeld aan dat de temperatuur 24 graden Celsius moet zijn. In dit geval probeer je de andere chemicaliën binnen ongeveer 1.7 graden Celsius te houden.

De verdunningsratio voor Kodak Tmax professional is 1:4 – dat betekent 1 deel ontwikkelaar op 4 delen water. In de Paterson ontwikkeltank die ik gebruik moet zo’n 300ml per ontwikkelspiraal. Dat wil in dit geval zeggen (300 ml / 5 delen) 60ml ontwikkelaar en 240ml water om tot de juiste oplossing te komen om de film te ontwikkelen.

Maak dus de nodige hoeveelheid aan en let daarbij op de temperatuur van de ontwikkelaar. Het is ook belangrijk op voorhand te weten hoelang elk product in de tank moet. Dit kan je meestal wel vinden bij de fabrikant van de ontwikkelaar maar de “Massive Dev Chart” is een handig hulpmiddel.

Als we bijvoorbeeld de gebruikte film, Kodak Tri-X 400 ingeven en Kodak Tmax als ontwikkelaar, zien we dat de ontwikkeltijd 6 minuten is voor een 35mm film.

Nu weten we alles om de film te ontwikkelen, het is dus tijd om de ontwikkelaar in de tank te gieten. Doe dit zo vlot mogelijk zonder te morsen en tik daarna de ontwikkeltank een aantal keren tegen een hard object (kast bijvoorbeeld) om mogelijke luchtbellen los te maken van de film. Zet het deksel erop en roteer nu de tank viermaal per 30 seconden. Elke inversie duurt ongeveer een seconde. Je kan ook de tank heen en weer bewegen in een boog van 75 graden.

Na elke inversie kan je best terug even met de tank ergens tegenaan tikken om eventuele luchtbellen los te maken van de film.

Herhaal het proces gedurende de volledige ontwikkeltijd. 10 seconden voor het verstrijken van de ontwikkeltijd begin je met het verwijderen van de ontwikkelaar uit de tank. Giet deze in een van de flessen die je had klaar staan. De klok zou, in dit geval, op 6 minuten staan wanneer alle ontwikkelaar uit de tank is.

Aanmaken stopbad en stoppen van het ontwikkelproces

Het aanmaken van het stopbad (en ook de fixeer) loopt zowat gelijk met dat van de ontwikkelaar. Ik gebruik Kodak Max-Stop. De verdunning is 1:15 – dus 1 liter stopbad (puur) mengen met 15 liter water geeft 16 liter oplossing.

Dit is een product wat opnieuw gebruikt kan worden (en bevat een indicator wanneer het stopbad einde leven is) maar gezien het geringe aantal ontwikkelingen gebruik ik steeds vers stopbad.

Gezien de verdunning 1:15 en de inhoud van de ontwikkeltank (300ml) hebben we ongeveer 20ml stopbad nodig en 280ml water, opnieuw van om en bij de 20 graden Celsius. Meng het water met het stopbad en giet het vervolgens in de ontwikkeltank.

Draai de ontwikkeltank tweemaal ondersteboven (minimum 10 seconden) en giet vervolgens het stopbad in een aparte fles. Nu je kan op zich een stopbad niet te lang uitvoeren. Dus voor de zekerheid inverteer ik de ontwikkeltank continu gedurende 30 seconden.

Aanmaken fixeerbad en fixeren van de filmklemmen

Kodak Tmax professional fixer heeft een 1:4 verhouding. Wederom vertalen we dit naar ons voorbeeld voor een tankinhoud van 300ml (in dit geval identiek aan de ontwikkelaar). Dus we gebruiken 60ml fixeerconcentraat en 240ml water (hier ook weer 20 graden Celsius) om tot ons fixeerbad te komen.

Giet het fixeer in de tank en tik het weer even tegen een hard object aan om eventuele luchtbellen los te maken. Tmax fixer geeft aan om 5 seconden gedurende elke 30 seconden die verstrijken, de ontwikkeltank te draaien. Algemeen wordt aangenomen dat je de eerste 30 seconden de ontwikkeltank continu draait en vervolgens om de 30 seconden de tank inverteert.

Sommigen hanteren een fixeertijd van 2 – 4 minuten maar ook hier speel ik liever op veilig en hanteer ik meestal een 10 minuten fixeertijd.

Giet na het fixeren het fixeermiddel uit de tank in de bewaarfles.

Spoelen

Nu dat de film gefixeerd is, is het beeld permanent gemaakt op de film en kan deze eventueel blootgesteld worden aan licht.

Handig hulpmiddel is een spoeldarm die je op de kraan kan plaatsen en vervolgens bevestigd in het midden van de tank. Zo loopt het water langs onder in de tank en langs de zijkanten er weer uit. Zo wordt de film voldoende gespoeld. Doe dit voor ongeveer 10 minuten. Let er ook hier weer op dat het water rond de 20 graden Celsius zit.

Als alternatief kan je de ontwikkeltank vullen met water, afsluiten met het deksel en vijfmaal omdraaien. Giet het water weg. Vul de tank opnieuw en draai ze tienmaal rond. Giet het water weg. Vul de tank opnieuw (laatste maal) en inverteer nu twintig keer.

Voeg nu wat “wetting agent” toe aan het laatste spoelwater en beweeg het spoel wat rond.

Drogen

Haal nu de film van de spiraal en bevestig een filmklem. Rol nu de film van de spiraal en bevestig de filmklem met het gewicht aan de andere zijde.

Hang de film op en gebruik de afstrijktang om voorzichtig het overtollige water af de film te strijken. Wees voorzichtig met deze stap want elk vuiltje dat op de film terecht komt, kan voor krassen zorgen op het negatief.

Laat de film nu in een stofvrije ruimte drogen. Je kan het proces wat versnellen door een haardroger te gebruiken op lage stand, 30cm van de film (glanzende zijde) maar dat heb ik zelf nooit geprobeerd. Zoals ik al zei doe ik dit meestal ‘s avonds, hang ik de film op en de volgende ochtend is deze droog.

Opruimen & opbergen

Gebruik de tijd na het ontwikkelen om het materiaal af te spoelen, drogen en op te bergen. Dit is belangrijk. Spoel alles dus grondig af met stromend water en droog het daarna.

Als de film droog is, knip deze dan op lengte en plaats de film in negatiefhoezen. Zo blijft deze beschermd van stof en invloeden van buitenaf.

Ziezo, je hebt nu je eerste zwart/wit film ontwikkeld. Een volgende stap is om de negatieven te bekijken tegen het licht en die gelukt zijn qua belichting en tonaliteit te noteren. Deze kan je dan achteraf inscannen met een negatiefscanner of je kan zelf je eigen prints maken met een zwart/wit vergroter.